भारत आणि जागतिक स्तरावर एआयचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. आता त्याद्वारे देखरेख प्रणाली विकसित केल्या जात आहेत. कर्नाटकचे तुरुंग महासंचालक आलोक कुमार यांनी अलीकडेच तुरुंगांमध्ये सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी एक मोठे पाऊल उचलले. तुरुंगांमध्ये एआय-आधारित देखरेख प्रणाली बसवण्याची त्यांची योजना आहे. या प्रणालीची चाचणी आधीच सुरू झाली आहे. ही प्रणाली कॅमेरे इतकी तीक्ष्ण करेल की ते आपोआप संशयास्पद हालचाली शोधू शकतील आणि अधिकाऱ्यांना सतर्क करू शकतील. यामुळे तुरुंगांमधील बेकायदेशीर हालचाली त्वरित थांबण्यास मदत होईल. या एआय सिस्टीमकडे कधीही न थकणारे रक्षक म्हणून पाहिले जात आहे.
एआय सिस्टीम सामान्य सीसीटीव्हीपेक्षा कशी वेगळी?सामान्य सीसीटीव्ही कॅमेरे फक्त रेकॉर्ड करतात. ते पाहण्यासाठी व्यक्तीला तासनतास स्क्रीनसमोर बसावे लागते. मोठ्या संख्येने असलेल्या कैद्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे कठीण असते. मानव थकतात आणि विचलित होतात, त्यामुळे कॅमेरा रेकॉर्डिंग पाहताना काहीतरी चुकते. तथापि, एआय सिस्टम वेगळी असते. ती कॅमेऱ्यांमधून व्हिडिओ सतत पाहते. कैदी चुकीच्या ठिकाणी जात आहे किंवा काहीतरी विचित्र करत आहे, अशा असामान्य हालचाली ओळखते. ते आपोआप अलार्म वाजवते. यामुळे तुरुंग कर्मचाऱ्यांना नेहमीच सर्वकाही निरीक्षण करण्याची आवश्यकता नाही.
जगभरातील तुरुंगांमध्ये एआयचा वापरहे तंत्रज्ञान नवीन नाही. अमेरिकेच्या अनेक राज्यांमध्ये एआय तुरुंगांवर लक्ष ठेवते, कैद्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवते आणि शस्त्रे ओळखते. ब्रिटनमध्येही अशीच एआय सिस्टम आहे. सिंगापूरमध्ये एआय कॅमेरे जमावाचे निरीक्षण करूनच संभाव्य राड्याचा अंदाज घेतात. चीनमध्ये चेहरा ओळखणे आणि वर्तन निरीक्षण प्रणाली मोठ्या प्रमाणावर बसवली आहे. तेथे गोपनीयतेची चिंता जास्त आहे. भारतात तिहार तुरुंगासारख्या काही तुरुंगांमध्ये एआय पाळत ठेवण्याची योजना सुरू आहे.
कारागृहांमध्ये या तंत्रज्ञानाचे काय फायदे?या तंत्रज्ञानाचे तुरुंगांमध्ये अनेक फायदे असतील. पळून जाण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कैद्यांना ताबडतोब पकडता येईल. कैद्यांमधील भांडणे सुरू होण्यापूर्वीच थांबवता येतील. मोबाईल फोन, शस्त्रे किंवा ड्रग्ज यासारख्या वस्तू येताच कळेल. कैदी एकत्र जमल्यास त्यांचा पुढचा कट उधळून लावता येईल. तुरुंगांमध्ये कर्मचाऱ्यांची कमतरता आहे, त्यामुळे ही प्रणाली अतिरिक्त सुरक्षा प्रदान करेल.
आव्हानांना तोंड द्यावे लागेल...
भारतात ही प्रणाली लागू करणे सोपे नाही. एआयला प्रशिक्षण देण्यासाठी भरपूर डेटा आवश्यक आहे. आपल्या तुरुंगांमध्ये सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रम होतात आणि ही प्रणाली त्यालाही धोका म्हणून पाहू शकते. शिवाय ही प्रणाली महागदेखील आहे आणि त्यासाठी महत्त्वपूर्ण देखभाल आवश्यक आहे. शिवाय, एआयमध्ये बिघाड किंवा गैरवापर होण्याची शक्यता असते.
